درمان وسواس فکری با روان درمانی، دارو و تکنیک های دیگر

الگویی از افکار و ترس‌های ناخواسته که منجر به انجام رفتارهای تکراری و اجباری در شخص می‌شود وسواس فکری نامیده می‌شود. وسواس فکری در انجام فعالیت‌های روزانه اختلال ایجاد کرده و باعث بروز فشار روانی زیادی می‌شود.

امکان دارد شخص سعی در توقف افکار وسواسی خود داشته باشد ولی این امر تنها باعث افزایش اضطراب در شخص می‌شود. در نهایت شخص سعی می‌کند تا با انجام رفتارهای وسواسی و اجباری استرس خود را کاهش دهد. با وجود تلاش به منظور رها شدن از وسواس فکری، افکار وسواسی دوباره باز خواهند گشت. در اثر بروز اختلال وسواس فکری امکان دارد شخص دچار آشفتگی و نگرانی شود ولی روش‌های مختلف درمانی می‌توانند در بهبود و درمان وسواس فکری مؤثر باشند.

علت وسواس فکری 


علت بروز اختلال وسواس فکری به طور دقیق مشخص نمی‌باشد. دلایل اصلی بروز وسواس فکری شامل:

  • عملکرد بدنی و مغزی. وسواس فکری می‌تواند در اثر تغییر در مواد شیمیایی بدن یا عملکرد مغز ایجاد شود.
  • عوامل ژنتیکی. وسواس فکری ممکن است در اثر عوامل ژنتیکی بروز کند.
  • عوامل اکتسابی. وسواس فکری می‌تواند در اثر مشاهده رفتار افراد خانواده و یا به تدریج و با گذشت زمان توسط شخص آموخته شود.

عوامل مؤثر در بروز وسواس فکری 


عواملی مؤثر در بروز وسواس فکری عبارتند از:

  • سابقه خانوادگی. وجود اختلال وسواس فکری در دیگر اعضای خانواده می‌تواند سبب افزایش احتمال بروز این اختلال در شخص شود.
  • بروز اتفاقات ناگوار. حوادث ناگوار در زندگی که باعث ایجاد استرس می‌شوند، می‌توانند احتمال بروز وسواس فکری را افزایش دهند.
  • دیگر اختلال‌های ذهنی. وسواس فکری ممکن است به دیگر اختلال‌های ذهنی مانند اختلال اضطراب، افسردگی، سوء مصرف مواد مخدر و یا اختلال تیک مرتبط باشد.

علائم وسواس فکری


اختلال وسواس فکری هم شامل افکار وسواسی و هم شامل رفتارهای اجباری می‌باشد. امکان دارد شخص متوجه غیر منطقی بودن وسواس خود نشود ولی با این حال وسواس فکری زمان زیادی از زندگی شخص را به خود اختصاص می‌دهد و در زندگی روزانه شخص اختلال ایجاد می‌کند.

علائم وسواس فکری

علائم وسواس فکری به صورت فکرهای مکرر و ناخواسته بروز کرده و باعث ایجاد استرس و یا اضطراب می‌شوند. امکان دارد شخص تلاش کند که این افکار را با انجام رفتارهای اجباری نادیده بگیرد. علائم وسواس فکری معمولاً شامل موارد زیر می‌باشند:

  • هراس از آلودگی
  • تردید و عدم تحمل بلاتکلیفی
  • حساسیت شدید به نظم و تقارن
  • افکار ترسناک یا پرخاشگرانه در ارتباط با از دست دادن کنترل و آسیب رساندن به خود و دیگران
  • افکار ناخواسته شامل پرخاشگری یا موضوعات جنسی یا مذهبی

نمونه‌های علائم وسواس فکری عبارتند از:

  • ترس از آلوده شدن در اثر تماس با اشیائی که دیگران لمس کرده‌اند
  • تردید در مورد قفل کردن در یا خاموش کردن اجاق گاز
  • استرس شدید در اثر قرارگیری نامنظم اشیاء
  • تصور در ارتباط با راندن اتومبیل به درون جمعیت
  • افکار در مورد سخنان غیر اخلاقی یا رفتار نامناسب در میان جمع افراد
  • تصویرسازی در ارتباط با رفتارهای جنسی ناخوشایند
  • اجتناب از قرار گرفتن در موقعیت‌هایی که می‌تواند سبب ایجاد افکار وسواسی شود مانند دست دادن با دیگران

علائم رفتار اجباری ناشی از وسواس فکری

علائم رفتار اجباری ناشی از وسواس فکری

وسواس فکری می‌تواند باعث شود تا شخص احساس اجبار در انجام مکرر برخی از کارها یا رفتارها داشته باشد. شخص تصور می‌کند که انجام مکرر این امور، سبب کاهش اضطراب یا جلوگیری از وقوع اتفاقات ناخوشایند می‌شود. با این حال، انجام این رفتارهای اجباری باعث آسودگی خاطر شخص نشده و تنها به طور موقتی باعث رفع استرس و اضطراب می‌شود.

امکان دارد شخص برای خود قوانینی وضع کند که به کنترل اضطراب در زمان بروز افکار وسواسی کمک کند.

علائم رفتار اجباری ناشی از وسواس فکری به موارد زیر مربوط می‌شود:

  • شستن و تمیز کردن
  • بررسی کردن
  • شمارش
  • نظم و ترتیب
  • پیروی از یک روال سختگیرانه و دقیق

نمونه‌های علائم رفتار اجباری ناشی از وسواس فکری شامل:

  • شستن دست‌ها تا زمان آسیب‌دیدگی پوست
  • بررسی مداوم قفل درها
  • بررسی مداوم اجاق گاز
  • شمارش با یک الگوی مشخص
  • تکرار یک جمله یا دعا با صدای آرام

شدت وسواس فکری


وسواس فکری معمولاً در سنین نوجوانی یا جوانی بروز می‌کند ولی ممکن است این اختلال در دوران کودکی نیز ایجاد شود. علائم وسواس فکری به تدریج ایجاد شده و در طول زندگی، شدت این اختلال متفاوت می‌باشد. امکان دارد نوع وسواس فکری نیز در طول زندگی تغییر کند. علائم معمولاً در زمان بروز استرس زیاد، تشدید می‌شوند. علائم این اختلال ممکن است خفیف، متوسط و یا شدید باشند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه شود؟ 


وسواس فکری با نگرانی‌های عادی در ارتباط با مشکلات روزمره در روند زندگی و یا تمایل به پاکیزگی و مرتب کردن اشیاء به یک روش خاص متفاوت می‌باشد. در صورتی که وسواس فکری بر کیفیت زندگی تأثیر بگذارد و در روند زندگی اختلال ایجاد کند بایستی به پزشک و یا متخصص در زمینه سلامت روانی مراجعه شود.

عوارض و مشکلات ناشی از وسواس فکری


مشکلات ناشی از وسواس فکری شامل موارد زیر می‌باشد:

  • صرف زمان بیش از حد در انجام رفتارهای اجباری
  • بروز مشکلات مرتبط با سلامت و بهداشت مانند درماتیت تماسی در اثر شستن بیش از حد دست‌ها
  • دشواری در انجام فعالیت‌های شغلی، مدرسه یا امور اجتماعی
  • بروز مشکل در روابط شخصی
  • کاهش کیفیت زندگی
  • افکار و رفتارهای مربوط به خودکشی

تشخیص وسواس فکری 


مراحل مختلف جهت تشخیص وسواس فکری عبارتند از:

  • ارزیابی روان‌شناختی. در این مرحله پزشک افکار، احساسات، علائم و الگوهای رفتاری شخص را جهت تشخیص اختلال مورد نظر ارزیابی می‌کند.
  • معیارهای تشخیصی. امکان دارد پزشک از راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5) استفاده کند.
  • معاینه بدنی. در این مرحله پزشک جهت رد احتمال مشکلات دیگری که می‌توانند باعث بروز علائم شوند از معاینه بدنی استفاده می‌کند.

عارضه‌هایی با ویژگی‌های مشابه وسواس فکری 


برخی از عارضه‌ها دارای ویژگی‌های مشابه وسواس فکری هستند. این عارضه‌ها عبارتند از:

  • اختلال خود زشت‌انگاری (بدشکلی بدنی). ویژگی اصلی این اختلال، داشتن افکار وسواسی در ارتباط با ظاهر جسمانی برای ساعت‌های طولانی در طی روز می‌باشد. هر گونه عیب و نقص ظاهری می‌تواند باعث بروز اضطراب شدید و اختلال در عملکرد شخص شود. اختلال خود زشت‌انگاری در موارد شدید می‌تواند در اثر عفونت ناشی از کندن پوست، ورزش بیش از حد و یا انجام جراحی غیر ضروری باعث بروز آسیب بدنی شود.
  • اختلال ذخیره‌سازی (انبار کردن). ویژگی این اختلال، تمایل به جمع‌آوری مقادیر زیادی از اشیاء بی‌ارزش و غیر قابل استفاده و اضطراب شدید ناشی از به دور انداختن اجناس و اشیاء مختلف می‌باشد. اختلال ذخیره‌سازی می‌تواند به شکلی منفی از لحاظ عاطفی، جسمانی و اجتماعی و مالی بر شخص اثر گذاشته و منجر به اضطراب و ناتوانی شود. همچنین بسیاری از افراد مبتلا به این اختلال متوجه آسیب ناشی از اعمال و رفتار خود نیستند و در نتیجه در برابر تشخیص و درمان مقاومت نشان می‌دهند.
  • اختلال کندن مو. بسیاری از افراد در اثر استرس زیاد دچار عادات ناسالمی مانند جویدن ناخن یا دندان قروچه می‌شوند. ویژگی اختلال کندن مو، تمایل شدید به کندن مو شامل مژه‌ها و ابروها می‌باشد. برخی از افراد ممکن است عمل کندن مو را به طور آگاهانه و برخی دیگر به شکل ناخودآگاه انجام دهند. این اختلال می‌تواند باعث بروز آسیب‌دیدگی شدید و زخم و عفونت پوست شده و خوردن مداوم مو نیز ممکن است در صورت عدم درمان سبب ایجاد آسیب‌های خطرناک شود. اختلال مشابه دیگر، اختلال کندن پوست نام دارد که باعث ایجاد تمایل شدید به کندن یا خراشیدن پوست می‌شود.

درمان وسواس فکری 


اگرچه وسواس فکری یک مشکل روانی جدی است که می‌تواند با ناتوانی شدید شخص همراه باشد، درمان وسواس فکری می‌تواند به مقدار زیادی سبب کاهش علائم در حدود دو سوم از افراد شود.

بر طبق تحقیقات انجام شده، در حدود 32 تا 70 درصد از افراد مبتلا به وسواس فکری در اثر درمان، علائم کاهش پیدا می‌کنند. جهت درمان وسواس فکری از رویکردها و روش‌های مختلفی استفاده می‌شود. این روش‌ها شامل:

مصرف دارو

مصرف دارو برای درمان وسواس فکری

داروهای مختلفی توسط سازمان غذا و دارو جهت درمان وسواس فکری مورد تأیید می‌باشند. بیشتر این داروها به یک گروه داروهای ضد افسردگی به نام مهارکننده بازجذب سروتونین (SSRIs) تعلق دارند. یکی از این داروها به نام آنافرانیل متعلق به گروهی از داروها با نام ضد افسردگی سه حلقه‌ای (TCAs) می‌باشد.

اگرچه این داروها برای مقابله با افسردگی مصرف می‌شوند ولی در درمان وسواس فکری نیز مؤثر هستند. این داروها با افزایش مقدار سروتونین در مغز سبب رفع علائم وسواس فکری می‌شوند. مشکلات مرتبط با سروتونین ممکن است یکی از دلایل اصلی بروز وسواس فکری باشد.

در صورتی که داروهای متداول جهت درمان وسواس فکری تاثیری در بهبود علائم نداشته باشند امکان دارد به جای مصرف تنها یک نوع دارو، از ترکیبی از داروها جهت افزایش تأثیر درمان وسواس فکری استفاده شود. این روش خصوصاً برای افرادی که با مصرف داروهای استاندارد در جهت درمان وسواس فکری به نتیجه رضایت‌بخش دست پیدا نکرده‌اند مؤثر می‌باشد.

روان ‌درمانی 

روان‌درمانی وسواس فکری

روان ‌درمانی به منظور درمان وسواس فکری در کاهش شدت علائم این اختلال مؤثر می‌باشد. دو روش اصلی روان ‌درمانی جهت رفع علائم وسواس فکری شامل درمان شناختی- رفتاری و روش رویارویی و بازداری از پاسخ می‌باشند. استفاده از هر یک از این دو روش در بیش از دو سوم افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری، سبب کاهش قابل توجه در علائم این اختلال می‌شود.

اگرچه استفاده از روش درمان شناختی- رفتاری به صورت فردی می‌تواند بسیار مؤثر باشد، امکان دارد هزینه استفاده از این روش نیز بسیار زیاد باشد. جهت کاهش هزینه‌ها و  همچنین جـهت کاهش علائم وسـواس فـکری، به صـورت گروهـی از روش درمـان شناختی- رفتاری استفاده شود. اگرچه استفاده از این روش درمانی به صورت گروهی می‌تواند در اشخاص هراس ایجاد کند، شرکت در جلسات گروهی جهت درمان وسواس فکری دارای مزایای بسیاری می‌باشد.

در صورت استفاده از روش درمان شناختی- رفتاری و روش رویارویی و بازداری از پاسخ و عدم کسب نتیجه رضایت‌بخش، امکان دارد از روش درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد استفاده شود. این روش یک رویکرد نسبتاً جدید در زمینه روان ‌درمانی جهت درمان وسواس فکری محسوب می‌شود و سبب کسب نتایج موفقیت‌آمیز در درمان این اختلال شده است.

بر طبق روش درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد، اضطراب بخشی از روند زندگی محسوب می‌شود و در واقع واکنش شخص به تجربه اضطراب است که می‌تواند سبب بروز مشکل اصلی شود.

روش‌های درمانی دیگر 

روش‌های درمانی دیگر وسواس فکری

روش‌های درمانی ذکر شده برای 25 تا 40 درصد از افراد مؤثر نمی‌باشد. گزینه‌های درمانی دیگری نیز جهت درمان وسواس فکری وجود دارند که کمتر رایج هستند. برخی از این گزینه‌های درمانی شامل درمان با الکتروشوک، تحریک عمقی مغز و تحریک مغناطیسی فرا جمجمه‌ای می‌باشند.

بر طبق تحقیقات انجام شده روش‌هایی که بخش‌های خاصی از مغز را هدف قرار می‌دهند، می‌تواند در مواردی که روش‌های دیگر تاثیری در کاهش علائم وسواس فکری نداشته‌اند، مؤثر و مفید باشند.

تحریک مغناطیسی فرا جمجمه‌ای به عنوان یک روش درمانی جایگزین جهت درمان وسواس فکری و کاهش علائم این اختلال مورد توجه بسیاری قرار گرفته است. البته در ارتباط با تأثیر این روش درمانی به ارزیابی بیشتری نیاز می‌باشد.

در برخی از موارد امکان دارد از جراحی مغز و اعصاب شامل روش‌های جراحی مانند کپسولوتومی و سینگلوتومی نیز استفاده شود. از این روش‌ها تنها در زمانی که روش‌های دیگر تاثیری در بهبود اختلال نداشته باشند استفاده می‌شود.

روش‌های خودیاری جهت بهبود علائم وسواس فکری 


اگرچه درمان وسواس فکری معمولاً به مشاوره به متخصص روان‌ درمانی نیاز دارد، شخص به کمک روش‌های خودیاری نیز می‌تواند به بهبود علائم این اختلال کمک کند.

یادگیری و کسب اطلاع  در ارتباط با وسواس فکری 

مهم‌ترین روش خودیاری جهت بهبود علائم وسواس فکری، یادگیری و کسب اطلاع در مورد این اختلال می‌باشد. وسواس فکری یک اختلال مزمن می‌باشد و به کنترل روزانه علائم نیاز دارد.

اولین قدم جهت درمان وسواس فکری، مطالعه و کسب هر گونه اطلاع در مورد این اختلال می‌باشد.

یادگیری نحوه مقابله با استرس

یادگیری نحوه مقابله با استرس برای درمان وسواس فکری
در صورت بروز وسواس فکری، بیمار بایستی توجه داشته باشد که استرس و وسواس فکری به همدیگر مرتبط هستند. روش‌های مختلفی جهت مقابله با استرس وجود دارد ولی همه این روش‌ها کنترل علائم وسواس فکری و استرس به یک اندازه مؤثر نمی‌باشند.

در واقع امکان دارد معایب برخی از روش‌های مقابله با استرس بیشتر از مزایای آن باشد. بهترین روش کنترل علائم وسواس فکری یادگیری روش مناسب جهت مقابله با استرس می‌باشد که می‌تواند شامل خواب کافی، تغذیه مناسب، ورزش، مراقبه و تداوم برنامه درمانی می‌باشد.

کنترل اضطراب 

اضطراب نیز مانند استرس با بروز وسواس فکری مرتبط می‌باشد. اضطراب می‌تواند به موارد مختلف مؤثر در بروز وسواس فکری، عواقب اختلال وسواس و یا موارد روزمره مانند پرداخت قبوض یا عملکرد شغلی در ارتباط باشد. نگرانی و اضطراب ممکن است سبب صرف انرژی زیادی در شخص شود.

یادگیری روش مناسب مقابله با نگرانی مانند تحلیل و بررسی احتمال وقوع آنچه که باعث بروز اضطراب شده است و تصمیم‌گیری در ارتباط با نحوه مقابله با شرایط ممکن می‌تواند در رفع نگرانی و اضطراب بسیار مؤثر باشد.

یادگیری و تمرین روش‌های آرام‌سازی 

یادگیری و تمرین روش‌های آرام‌سازی برای درمان وسواس فکری

با توجه به این که استرس و اضطراب مهم‌ترین عوامل بروز وسواس فکری محسوب می‌شوند، یکی از بهترین روش‌های درمان وسواس فکری یادگیری و تمرین روش‌های آرام‌سازی می‌باشد.

تنفس عمیق، مراقبه و آرام‌سازی پیش‌رونده عضلانی می‌توانند در کنار روش‌های دیگر درمان وسواس فکری، در بهبود علائم و درمان این اختلال بسیار مؤثر باشند.

تحرک و فعالیت جسمانی 

تحرک و فعالیت جسمانی برای درمان وسواس فکری

بیشتر افراد با مزایای تحرک و فعالیت جسمانی از جمله کاهش سطح کلسترول و همچنین کاهش خطر بروز بیماری‌های قلبی و دیابت آشنا هستند. تحقیقات نشان می‌دهند که ورزش‌هایی مانند دویدن می‌تواند به عنوان یک روش مناسب و مؤثر در کاهش شدت علائم وسواس فکری در نظر گرفته شود.

مراقبه و ذهن‌اگاهی 

ذهن‌آگاهی و مراقبه که ریشه آن در تعالیم معنوی شرقی مانند آیین بودایی می‌باشد بر آگاهی از احساسات بدن، مشاهدات، صداها، افکار و عواطف تاکید دارد. مراقبه و آگاهی از ذهن به شکل‌های مختلفی می‌تواند به درمان وسواس فکری کمک کند.

مراقبه و آگاهی از افکار وسواسی می‌تواند به عنوان روشی جهت قرارگیری در معرض وسواس‌های فکری آزاردهنده عمل کند؛ درست مانند شخصی که از سگ می‌ترسد و بایستی جهت درمان و کاهش میزان ترس خود، زمانی را با سگ‌ها سپری کند.

مراقبه و آگاهی از افکار می‌تواند به شخص کمک کند تا کمتر به افکار آزادهنده و وسواسی توجه کند و تشخیص دهد که افکار فقط مجموعه‌ای از لغات یا تصاویر هستند و به خودی خود باعث بروز ترس و نگرانی نخواهند شد. در نهایت مراقبه به کاهش علائم وسواس فکری و جلوگیری از تشدید علائم کمک می‌کند.

جلوگیری از وسواس فکری 


هیچ روش قطعی برای جلوگیری از بروز اختلال وسواس فکری وجود ندارد. با این حال درمان هر چه سریع‌تر این اختلال می‌تواند در پیشگیری از تشدید علائم و جلوگیری از ایجاد اختلال در فعالیت‌های روزانه شخص مؤثر باشد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *